De Schokokuss van Rammstein
Afdalen in het alchemistische laboratorium van de 'Angst'
In de clip van het lied 'Angst' van Rammstein speelt zich een bijzonder alchemistisch proces af. Dit culmineert in een post-credit moment waarop de bandleden een Schokokuss eten terwijl ze televisie kijken. Het is een subtiele culturele verwijzing die buiten Noordwest-Europa wellicht niet direct begrepen wordt. Als kleine kinderen zitten ze op de bank en eten ze de zoete chocolade. Om de volle betekenis te begrijpen van deze ogenschijnlijk onschuldige handeling – het eten van een Schokokuss – moeten we afdalen in het alchemistische laboratorium van Rammsteins 'Angst'.
Bekijk de clip voordat je verder leest:
c
'De zwarte man' is onze eigen overtuiging die we terugzien in de wereld om ons heen
De muziek en de clip
Om dit te contextualiseren: het nummer draait om de angst voor 'de zwarte man'. Meer in het bijzonder thematiseert het hoe we 'de zwarte man' hebben gemaakt tot datgene waar we bang voor zijn, zonder precies te weten waarom. Deze zwarte man is dan ook geen ras, groep of persoon, maar onze eigen overtuiging die we terugzien in de wereld om ons heen, en vooral in de technologie die we gebruiken. Het concept staat voor de bubbel waarin we leven en de verhalen die we onszelf vertellen om onze eigen identiteit in stand te houden. Door alles wat niet goed is aan 'de zwarte man' toe te schrijven, hoeven we er zelf niet mee om te gaan.
Via onze telefoons, televisies en computers projecteren we onze angsten op anderen
Dit psychologische mechanisme passen we al sinds onze kindertijd toe. Denk aan de verhalen die onze ouders vertellen, de normen die de samenleving ons meegeeft, en de klassieke sprookjes. Een kind dat bang is voor het donker en zijn angsten op een monster projecteert, vertoont hetzelfde fenomeen als volwassenen die hun angsten projecteren op anderen. Met name op 'anderen' die geen gezicht hebben en van wie we via onze telefoons, televisies en computers afstand kunnen nemen.
Rammstein gebruikt veel verschillende beelden om dit over te brengen. Ik wil deze in het bijzonder in een alchemistisch, psychologisch en moreel-ethisch kader plaatsen.
De tuinwijk - De oermaterie, de oerchaos
De clip begint met een beeld van de perfecte staat: een idyllische, haast Amerikaanse ideaalstaat. Zonder zorgen, met een netjes gazon en volop duidelijkheid. Op het eerste gezicht lijkt de perfect geordende tuinwijk het tegenovergestelde van chaos.
Symbolisch is het echter juist een perfecte weergave van de staat van onbewuste eenheid, een naïeve, ongedifferentieerde perfectie. Het is de steen die nog niet uit de steengroeve is gehouwen, het materiaal dat zich nog niet heeft onderscheiden van zijn bron. Er is nog geen zelfbewustzijn en dus ook geen confrontatie met de eigen duisternis.
Waar differentiatie zou moeten leiden tot bewustzijn, leidt deze afscheiding tot een groepspsychose
Gaandeweg de muziekvideo wordt het duidelijker dat deze staat verre van ideaal is. Als echte 'metselaars trekken de bewoners muren op. Ze differentiëren zich en maken onderscheid in wie ze zijn op een manier die hen afsluit. Dit is de differentiatie die de steen ondergaat: het maakt een onderscheid tussen zichzelf en de bron en wordt zo een opzichzelfstaand object.
De bewoners vormen echter geen gezonde ego's; ze vormen een collectief angst-ego. De muren die ze bouwen zijn geen gezonde grenzen die het individu definiëren, maar paranoïde barricades die het collectief afsluiten van de wereld. Waar differentiatie zou moeten leiden tot bewustzijn, leidt deze afscheiding tot een groepspsychose.
Want het gaat mis. Er ontstaat een barricade, en de enige interactie vindt nog plaats via het beeldscherm, met geweld en destructie tot gevolg. Rammstein geeft hier sociaal commentaar op mediagebruik en de beeldvorming die we van de wereld en anderen hebben.
Maar in onze interpretatie is deze situatie een noodzakelijkheid. Om de steen terug te brengen naar de steengroeve, om de steen zijn eigen bron te laten erkennen – of in theologische termen, om onze ziel te treffen; in psychologische termen, om verenigd te worden met het Zelf – moeten bestaande structuren worden losgelaten. Immers: solve et coagula.
De vluchteling
Rammsteins clips zijn soms heel direct.. Neem bijvoorbeeld 'Ausländer', waarin op slimme wijze een manier is gevonden om de censuur van YouTube rondom borsten te omzeilen. Maar wanneer ze serieus zijn, deinzen ze niet terug voor confronterende beelden.
De clip opent namelijk met twee vluchtelingen op een strand, omringd door prikkeldraad, en dit beeld keert aan het einde terug. Zij zijn passief. De volledige escalatie – het bouwen van muren, de bewapening, de paranoia die volgt – vindt plaats binnen de gemeenschap zélf.
De vluchteling is niet de agressor; zij zijn het lege scherm waarop de gemeenschap haar eigen, innerlijke angst projecteert. De 'schwarze Mann' is niet de persoon op de boot, maar de angst die in hun eigen hoofd is gecreëerd.
De moorman
Jung schrijft dat deze zwarte man, de Ethiopiër of de Moor, staat voor de "geactiveerde duisternis van de materie": de zonde, het instinctieve, "het beest in de mens". De vluchteling, de vreemdeling, wordt het object van projectie voor alles wat de 'beschaafde' bewoners in zichzelf willen ontkennen.
Hier komt de zondige Adam naar voren. De bewoners zien in de vluchteling de 'zondige mens' die hun perfecte Hof van Eden dreigt te besmetten. Ze projecteren hun eigen latente chaos en agressie op deze externe figuur. De panische, haast dierlijke angst en de daaropvolgende bewapening zijn een directe manifestatie van het ongecultiveerde in de mens.
Ze worden slachtoffer van hun eigen instinctieve paranoia, maar schrijven deze dreiging toe aan de 'zwarte man' op het strand.
Dit is het proces van de nigredo. Deze regressie, het ontdekken van deze zwartheid in het eigen leven, wordt gebruikt om de eigen angsten, tekortkomingen en 'zonde' op te projecteren. Dit is exact het proces dat plaatsvindt tijdens de nigredo. In mijn eigen ervaring wordt de wereld om mij heen dan donkerder, zie ik mensen van hun slechte kant, vermoed ik andere agenda's en denk ik dat ze mij niet mogen.
Dit zijn projecties, onbewuste gevoelens en opvattingen die uiting willen vinden. Net zoals de alchemist zijn processen projecteert op zijn metalen, projecteert de psyche haar onbewuste processen op de buitenwereld, met als doel om hiervan bewust te worden.
De Zwarte Zon
Wat is het symbool van de verlichting in de duisternis? Van onze grote, innerlijke zon? De Zwarte Zon. Volgens Jung symboliseert de Zwarte Zon (Sol Niger) de staat van de dood, de tegenhanger van het verlichte bewustzijn. In de video van Rammstein is de technologie deze Zwarte Zon.
Dit wordt duidelijk door de tablets, telefoons en computers: het zijn de zwarte spiegels waarin de bewoners van het perfecte dorp niet de wereld zien, maar een reflectie van hun eigen duisternis. De spiegels brengen angst, vervreemding en verwarring in plaats van de veronderstelde verlichting.
De surveillancecamera's die ze zelf installeren, zijn de ogen van die Zwarte Zon. Ze kijken naar buiten, maar verblinden de bewoners voor hun eigen innerlijke realiteit. Zo veroorzaken ze de rotting, de putrefactio, van de gemeenschap van binnenuit.
Mislukt de transformatie dan, of lukt die juist? Binnen het verhaal van de muziekvideo mislukt de transformatie catastrofaal: de gemeenschap implodeert in haar eigen zwartheid. De genialiteit van Rammstein als kunstenaars is echter dat zij, door dit falen zo archetypisch in beeld te brengen, de kijker juist de kans bieden op een geslaagde confrontatie. De clip is een waarschuwing: het toont ons de mislukking, zodat wij die niet hoeven te herhalen.
Het brengt over dat we introspectie niet moeten vermijden uit zelfbescherming. We weigeren het lijdzame proces van 'oplossen' te ondergaan en willen te snel weer 'samenklonteren', zonder de oude structuur eerst af te breken. Bovenal laat de clip zien wat er gebeurt als we het kwaad buiten onszelf houden. Dan zien we dat de 'zwarte koning' die de koningsdochter tot concubine maakt (zoals in de Chymische Hochzeit) de geprojecteerde angst is die de 'ziel' van de gemeenschap overneemt en corrumpeert.
Hierdoor blijft het zwart. Het wordt nooit wit.
Het vernietigt zichzelf.
Wat je niet bewust integreert, overkomt je als het noodlot. Als we niet oppassen, verandert de angst voor de 'zwarte man' ons zelf in 'zwarte mannen'.
De negerzoen
De chocozoenen van Buys of de Duitse Schokokuss heette tot niet zo lang geleden in Nederland de 'negerzoen'. In de jaren zeventig kwam deze term in Duitsland al in opspraak en werden Negerkuss en Mohrenkopf als ouderwets en discriminerend gezien. Rammstein eet er in deze context echter gerust eentje en zet het neer als meer dan een symbool voor onbewust en genormaliseerd racisme.
Door de zoen gezamenlijk te eten, in alle vrede, lijken ze zichzelf te vergeven. Ze consumeren letterlijk een product dat de 'zwarte man' (de mens in nigredo) reduceert tot iets zoets, luchtigs en vooral kinderlijk ongevaarlijks. Ze consumeren een karikatuur van hun eigen schaduw.
Dit is een daad van dominantie. Ze kunnen de echte, complexe 'ander' niet aan, dus vernietigen ze hem door een eenvoudige, zoete verbeelding ervan op te eten. Deze daad van ontkenning heeft iets weg van een negatieve communie. De angst wordt namelijk letterlijk opgegeten en weggewerkt. Er is geen sprake van integratie, maar van vertering.
Hoe vaak vallen volwassenen, geconfronteerd met moeilijke sociale vraagstukken, niet terug in kinderlijk gedrag? Bijvoorbeeld door zaken te simplificeren, te verklaren met simpele associaties, of door de schuld bij anderen te leggen? Hoe vaak proberen we het de werkelijkheid beter voor te stellen dan het is?
Parabel
De Zwarte Man is volgens Jung geen persoon, maar het beeld dat wijzelf hebben geschapen van het kwaad. We treffen die Zwarte Man in de angsten van de samenleving en, bovenal, in onszelf. De video toont de weg van de grote massa confusa van de ideale tuinwijk, via de projectie van de 'Ethiopiër' en de verblinding door de Sol Niger, naar de ultieme daad van ontkenning.
De video is een alchemistische parabel over een collectief dat vastzit in de nigredo. Het toont het onvermijdelijke lot van een samenleving die weigert het pijnlijke werk van schaduwintegratie aan te gaan: een afdaling in paranoia en massapsychose. Het is een pad dat als onbewust doel de eigen zelfdestructie heeft, een doel dat uiteindelijk – met het offer van de gehele gemeenschap – wordt bereikt.
De video eindigt dan ook in destructie. Wat is de weg uit deze zelfgemaakte duisternis? Is het mogelijk om de overgang naar de albedo te maken? Hoe zou die hoop voor de samenleving eruitzien? Hoe kunnen we door het opdoen van zelfkennis voorkomen dat we ons afscheiden van de ander? Kunnen we het verblindende schijnsel van de Zwarte Zon doorzien?
De ultieme vraag die Rammstein ons stelt, is misschien wel deze: hebben we de moed om in het gezicht van de 'zwarte man' niet langer onze eigen schaduw te projecteren, maar simpelweg een mens te zien?
